این تصمیم با هدف بستن یکی از مسیرهایی اتخاذ شده است که به ایران اجازه میداد با وجود محاصره بنادر و صادرات نفتیاش، بخشی از فرآوردههای نفتی خود را به بازارهای بینالمللی برساند.
فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) روز چهارشنبه، ۱۸ نوامبر، اعلام کرد هر کشتی که محمولهای را از یک شناور مشمول محاصره و حامل کالایی بارگیریشده در بنادر یا سواحل ایران دریافت کند، ممکن است بهعنوان ناقض محاصره تلقی شود؛ حتی اگر خود آن کشتی هرگز وارد آبهای سرزمینی یا بنادر ایران نشده باشد.
سنتکام هشدار داده است که چنین کشتیهایی ممکن است متوقف، بازرسی، منحرف یا توقیف شوند و حتی دستور داده شود به بندری در ایران که محموله از آنجا بارگیری شده است بازگردند. این فرماندهی همچنین اعلام کرده است شناورهایی که از دستورهای نیروهای آمریکایی سرپیچی کنند، ممکن است با اقدامات اجرایی، از جمله استفاده از زور، روبهرو شوند.
واشنگتن نخستین بار در ۱۳ آوریل محاصره دریایی ایران را اعمال کرد، اما در ماه ژوئن و پس از دستیابی به تفاهمی با تهران آن را متوقف ساخت. پس از فروپاشی آن توافق، آمریکا در ۱۴ ژوئیه محاصره را از سر گرفت.
مقامهای ایرانی تاکنون واکنش مستقیمی به اعلامیه اخیر سنتکام نشان ندادهاند، اما بارها مخالفت خود را با تلاشهای آمریکا برای محدود کردن تجارت ایران اعلام کردهاند.
خبرگزاری فارس، رسانه نزدیک به حکومت ایران، روز چهارشنبه در یادداشتی پیشنهاد کرد تهران برای شکستن محاصره، گروهی از نفتکشها را بهطور همزمان به حرکت درآورد. در این یادداشت همچنین هشدار داده شده است که در صورت مداخله نیروهای آمریکایی، زیرساختهای انرژی در منطقه، بهویژه تأسیسات نفتی امارات عربی متحده، ممکن است هدف حمله قرار گیرند.
در اوایل ماه جاری میلادی نیز سرتیپ حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، گفته بود آمریکا در هیچ شکلی قادر نخواهد بود محاصره اقتصادی مورد نظر خود را بهطور کامل علیه ایران اعمال کند.
او هشدار داده بود که اگر نیروهای آمریکایی به کشتیهای ایران حمله کنند، تهران پاسخ خواهد داد: «طبیعی است که در جنگ ممکن است یکی از کشتیهای ما را هدف قرار دهند، اما ما ضربه سختتری خواهیم زد.»
ایران تاکنون توانسته است بخشهایی از محدودیتهای آمریکا را دور بزند، اما ازسرگیری صادرات نفت خام در مقیاس گسترده چالش بسیار دشوارتری است.
پیش از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در ماه فوریه، ایران روزانه حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار تا دو میلیون بشکه نفت خام صادر میکرد که بخش عمده آن به چین میرسید.
خبرگزاری رویترز در ماه اکتبر گزارش داده بود که از ماه ژوئیه دستکم هشت نفتکش حامل گاز مایع نفتی ایران از خلیج عمان خارج شدهاند. این گزارش همچنین از تحویل سوخت جت به میانمار در ماه سپتامبر خبر داده بود.
رویترز روز پنجشنبه نیز به نقل از وبسایت ردیابی نفتکشها، «تانکرترکرز»، گزارش داد که یک کشتی در خلیج فارس در حال بارگیری نفت خام ایران از طریق انتقال محموله از یک کشتی به کشتی دیگر بوده است. در صورت رسیدن این محموله به مقصد، این نخستین صادرات موفق نفت خام ایران از زمان ازسرگیری محاصره آمریکا در ماه ژوئیه خواهد بود. مقامهای ایرانی تاکنون این خبر را تأیید نکردهاند.
با این حال، آندریاس کریگ، استاد مطالعات امنیتی در کینگز کالج لندن، معتقد است ایران توان نظامی لازم برای به چالش کشیدن مستقیم محاصره آمریکا را ندارد.
او گفت: «ایران میتواند بخشهایی از محاصره را دور بزند، اما نمیتواند به شکلی پایدار و از راه نظامی آن را درهم بشکند. برتری دریایی آمریکا بسیار چشمگیر است.»
به گفته او، با این حال، کنترل تکتک محمولهها، واسطهها و انتقالهای کشتی به کشتی بسیار دشوارتر از متوقف کردن نفتکشهایی است که مستقیماً از بنادر ایران خارج میشوند.
کریگ همچنین به نقش شبکههای تجاری مستقر در کشورهای حاشیه خلیج فارس در تسهیل صادرات نفت ایران اشاره کرد؛ شبکههایی که از جمله از انتقال محمولهها میان کشتیها استفاده میکنند. با این حال، میزان دخالت رسمی دولتهای منطقه در این روند روشن نیست.
او معتقد است محدودیتهای تازه آمریکا ممکن است با منافع تجاری برخی شرکای واشنگتن در منطقه در تعارض قرار گیرد. به گفته این تحلیلگر، هدف ایران ممکن است نه شکست فیزیکی محاصره، بلکه افزایش هزینههای سیاسی و اقتصادی اجرای آن برای آمریکا باشد.
او هشدار داد که اعزام نفتکشها برای عبور از محاصره میتواند بیش از آنکه صرفاً تلاشی برای رساندن نفت به بازار باشد، با هدف ایجاد رویارویی با نیروهای آمریکایی صورت گیرد. با این حال، به گفته او، نباید یادداشت منتشرشده در خبرگزاری فارس را با یک برنامه عملیاتی تأییدشده از سوی حکومت ایران اشتباه گرفت.
تشدید محاصره دریایی احتمال رویارویی نظامی تازه میان واشنگتن و تهران را افزایش داده است؛ بهویژه اگر نفتکشهای ایرانی برای عبور از محدودیتهای آمریکا تلاش کنند.
کریگ هشدار میدهد که حمله آمریکا به یک کشتی ایرانی میتواند با واکنش تهران علیه زیرساختهای انرژی کشورهای حاشیه خلیج فارس همراه شود و کشورهای همسایه را بیش از پیش به درگیری بکشاند.
به گفته او، ایران ممکن است با هدف نشان دادن اینکه کشورهای منطقه نمیتوانند همزمان با محروم ماندن تهران از بازارهای جهانی به صادرات نفت ادامه دهند، تأسیسات انرژی در خلیج فارس را هدف قرار دهد.
این تحلیلگر همچنین احتمال داد تنگه هرمز و بابالمندب به دو جبهه مرتبط در تلاش ایران برای برقراری توازن در فشارهای اقتصادی تبدیل شوند.
پیش از جنگ، حدود ۲۰ درصد نفت جهان و نزدیک به یکپنجم تجارت جهانی گاز طبیعی مایع از تنگه هرمز عبور میکرد. حدود پنج درصد دیگر از تجارت جهانی انرژی نیز از مسیر بابالمندب، که دریای سرخ را به دریای عرب متصل میکند، انجام میشود.
ایران عملاً تنگه هرمز را بسته و رفتوآمد کشتیها در این آبراه راهبردی بهشدت کاهش یافته است. تهران همچنین بارها هشدار داده است که حوثیهای یمن، ممکن است تنگه بابالمندب را نیز مسدود کنند.
با این حال، کریگ هشدار میدهد چنین راهبردی ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد و دولتهای حاشیه خلیج فارس را که در حال حاضر از واشنگتن میخواهند از آغاز حملهای گسترده دیگر خودداری کند، از ایران دورتر سازد.
او تناقض اصلی وضعیت کنونی را اینگونه توضیح میدهد: واشنگتن معتقد است محاصره در حال نتیجه دادن است، در حالی که تهران به نقطهای نزدیک میشود که ادامه وضعیت موجود از نظر اقتصادی برایش تحملناپذیر خواهد بود.
به گفته او، هرچه محاصره موفقتر باشد، انگیزه ایران برای تشدید تنش و خودداری از تحمل هزینههای آن نیز بیشتر میشود.
با وجود خطر گسترش درگیری، کریگ معتقد است هر دو طرف همچنان ترجیح میدهند به توافقی از راه مذاکره دست یابند. اما اگر امتیازهای اقتصادی معناداری به ایران داده نشود، تهران ممکن است بیش از پیش به اقدام نظامی برای به چالش کشیدن محاصره روی بیاورد.
او هشدار میدهد که عملیات محدودی که با هدف آزمودن اراده آمریکا آغاز شود، ممکن است به جرقهای برای شروع یک جنگ منطقهای تمامعیار دیگر تبدیل شود.