توجه: این نقد بدون لو دادن داستان است.
در سال ۲۰۱۵ میلادی، مجله فوربس، کارآفرین حوزه زیستپزشکی الیزابت هولمز را بر اساس ارزشگذاری ۹ میلیارد دلاری شرکتش ترانوس (Theranos)، جوانترین و ثروتمندترین میلیاردر زن خودساخته در ایالات متحده نامید.
همه چیز زمانی فرو ریخت که مشخص شد روش بهاصطلاح انقلابی شرکت برای انجام آزمایش خون با یک قطره خون، چیزی جز فریب نبوده است. هولمز به گمراه کردن همه، محکوم به کلاهبرداری از سرمایهگذاران شد و در سال ۲۰۲۲ میلادی به بیش از ۱۱ سال زندان محکوم شد.
صعود خیرهکننده و سقوط این کارآفرین بیآبرو به سرعت به یک داستان هشداردهنده سیلیکونولی تبدیل شد؛ روایتی که در قالب پادکستها و کتابهای متعدد، یک مستند اچبیاو (HBO) به کارگردانی الکس گیبنی با عنوان «مخترع: در جستوجوی خون در سیلیکون ولی» و مینیسریال «دراپآوت» اقتباس شده است؛ سریالی که برای آن، اماندا سیفرید بابت ایفای نقش هولمز جایزه امی گرفت.
پس از آنکه همه درخواستهای تجدیدنظر او رد شد، مستند «میتوانید همه چیز را ببینید» ۳۴ روز پیش از آنکه این متقلب بدنام در ماه مه ۲۰۲۳ میلادی به زندان فدرال معرفی شود آغاز میشود.
بنیانگذار ترانوس و همسرش، بیلی ایونز، گروه فیلمبرداری را دعوت میکنند تا زندگی او را ثبت کنند... کارگردانان مشترک، نیتن فیلدر و لَنس اوپنهایم، با پیشنهاد «شفافیت رادیکال» وارد خانه اجارهای آنها میشوند.
برای کسانی که با این نامها آشنا نیستند، کارهای اوپنهایم ترکیبی از روایت غیرداستانی و فرمگرایی سینمایی بوده است؛ مستندهایی از جمله «نوعی بهشت» و «اسپرمورلد»، و او شاید بیش از همه با نخستین فیلم بلند داستانیاش، «پرایمتایم» شناخته میشود.
اما فیلدر با خلق و اجرای مجموعه داکو-رئالیتی طنز «نیتن فور یو» برای خود نامی دست و پا کرده است؛ مجموعهای که در آن نسخهای خیالی از خود را بازی میکند. سریال بعدی او، «ریهرسل»، یک برنامه داکو-کمدی دیگر است که با ترکیب کمدی موقعیتِ دستوپاگیر و طنز، تلاش میکند بهطور هجوآمیز مرزهای واقعیت، ساختگیبودن و اجرا را واکاوی کند.
همین سه واژه، یعنی واقعیت، ساختگیبودن و اجرا، از فیلدر و اوپنهایم زوجی ایدهآل برای کارگردانی فیلمی درباره الیزابت هولمز میسازد. آن دو فیلمی شگفتانگیز خلق کردهاند که در برابر خلاصهسازی یا توضیح ساده مقاومت میکند؛ اثری که باید تجربهاش کرد و بیتردید بحثها و جدلهای بیپایانی را برخواهد انگیخت.
با این حال، این هم از تلاش ما؛ بدون آنکه داستان لو برود.
در بخش نخست «میتوانید همه چیز را ببینید», فیلدر در خانه ساحلی اجارهای پرسه میزند، زندگی روزمره هولمز و ایونز را زیر نظر میگیرد و درباره ترانوس و زندگی پس از محکومیت، پرسشهای بیپردهای میپرسد. هولمز طفره میرود، با چشمان درشتِ بیپلکزدن به فیلدرِ مشکوک خیره میشود و با قاطعیت تکرار میکند که «دنیا واقعیتی درباره من را باور کرده که درست نیست».
این متقلب محکومشده مصر است که مرتکب هیچ جرمی نشده؛ آنقدر که بیشتر از آنکه صرفاً یک دروغگوی بیمارگونه به نظر برسد، چیزی فراتر از آن است. هولمز به نظر میرسد به نسخه خود از وقایع باور دارد و واقعیتِ دستکاریهایش را دور زده است. یا یک داستانگوِ چیرهدست است، مانند اوپنهایم و فیلدر، یا در نوعی واقعیت موازی ساختهوپرداخته ذهن خودش زندگی میکند. یا هر دو.
در طول فیلم، فیلدر همان حرفهایی را که معمولاً در خفا گفته میشود بلند بیان میکند و حتی ایونز را نیز به چالش میکشد و از او میپرسد: «چرا اینقدر عجیب و مبهم حرف میزنی؟»
تصاویر ضبطشده افشاگر، پرتنش، گاه شوکهکننده و اغلب بهطرز خشک و خونسردی خندهدار هستند.
در میانه فیلم، هولمز راهی زندان میشود. دو سال میگذرد. فضای خفه و بسته پایان مییابد و زاویه دید تغییر میکند (و این تنها بار نیست)، زیرا ایونز جای همسرش را به عنوان سوژه فرعی و نگرانکننده مستند میگیرد.
او پیشتر نیز در خانه ساحلی حضوری آزارنده داشت؛ آشکارا به اندازه هولمز دستکاریگر بود و هیچ ابایی نداشت که در حال دوش گرفتن، با نمای تمامقدی که هیچکس درخواستی برای دیدنش نکرده، فیلمبرداری شود.
و جدا از اینها: واقعاً چه نوع جامعهستیزی مسواکش را زیر دوش میزند؟
ایونز، همانند همسرِ چشمان نعلفنجانیاش، انگار هرگز پلک نمیزند و میبینیم که تلاش میکند روایت مستند را کنترل کند. همزمان اعلام میکند که میتواند از طرف هولمز حرف بزند و حبس او را به نوعی الگوی تجاری تبدیل کرده است؛ او معتقد است «ترانوس ۲.۰» در راه است.
آنچه در ادامه میآید، مانند کل فیلم، سزاوار آن است که لو نرود و بهترین حالت تماشایش بدون هیچ پیشفرضی است.
آنچه در «میتوانید همه چیز را ببینید» مسحورکننده است، لایههای هرچه عمیقترش و شیوهای است که بهواسطه حرکتهای کاملاً سنجیدهاش، خود و برداشتهای مخاطب را زیر و زبر میکند.
فیلم در آغاز درباره دو نفری است که واقعیت را برای خود و دیگران دستکاری میکنند. دیدن فرجام قریبالوقوع یک «فروشنده معجون دروغین» با نوعی نشئگی از بدبختی دیگران همراه است؛ نوعی شادنفروید که احساس میکنیم مکافاتِ عادلانه است.
با این حال، همهچیز به بازی پرتنشی شبیه است با این پرسش که «چه کسی دیگری را بازی میدهد؟»؛ «جنون دونفره»ای که هولمز و ایونز با هم شریکاند، خیلی زود به «جنون سهنفره» با حضور فیلدر بدل میشود. سپس به «جنون جمعی» نگرانکنندهای با حضور تماشاگران تبدیل میشود، چرا که دیدن این تصاویر مانند سقوط در واقعیت موازی فرد دیگری است؛ واقعیتی که در آن، توهمِ آن فرد ریشه دوانده و تهدید میکند که گسترش یابد.
بعد، همهچیز از داستانِ دستکاریگری که خودش را قانع کرده کسی را دستکاری نمیکرده، به تصویری از زنی تبدیل میشود که ظاهراً دارد توسط شریکی دستکاری میشود؛ شریکی که میکوشد دیگران را از طریق دستکاری خودِ مستند و سازندگانش تحتتاثیر قرار دهد، در حالی که آنها این دستکاری را میشناسند و مخاطب را دوباره به پرسش اصلی بازمیگردانند: چه کسی چه کسی را دستکاری میکند؟
خوب است. و درست زمانی که فکر میکنید «میتوانید همه چیز را ببینید» را درک کردهاید، ستاره مهمانِ غافلگیرکنندهای یا خط روایی تازهای وارد میشود که به تاملات بیشتری میانجامد؛ تاملاتی که تنها میتوان آنها را به عروسکِ بیپایانِ ماتروشکا تشبیه کرد که مدام در هم فرو میرود.
هرچه این mise en abyme جذابتر میشود و لایههای تو در توی فریب را لمس میکند، به همان اندازه مرزهای اجرا، زبان و ارتباط را نیز میکاود. از پیامک هولمز به فیلدر با این متن که «تو کاملاً میتوانی همهچیز را ببینی» (که در آن، واژه «میتوانی» بار زیادی را به دوش میکشد) گرفته تا صحنه درخشانِ نمایش روتین معروف اَبوت و کاستلو، «چه کسی در بیس است؟»، برای این زوج، یک واژه یا یک سوءبرداشت ظاهراً ساده میتواند به رخنهای قانونی بدل شود؛ یا بدتر از آن، میتواند چنان دستکاری شود که برداشتها را تغییر دهد.
آیا به این دلیل است که آنها فهمیدهاند داستانها و دروغهایی که برای خودمان میگوییم میتواند مورد سوءاستفاده قرار گیرد؟ اینکه زبان و نیت به مفاهیمی لغزان و شکلپذیر تبدیل شدهاند؟ آیا میتواند به این خاطر باشد که حقیقت تنها نخستین قربانی جنگ نیست؛ بلکه اولین چیزی است که وقتی داوطلبانه توانایی تفکر انتقادی خود را واگذار میکنیم، از دست میرود؟
اینطور نیست که «میتوانید همه چیز را ببینید» به ورطه نیهیلیسم سقوط کند، ادعا کند هیچ حقیقتی قابل شناخت نیست یا مساله مهمِ پاسخگویی را نادیده بگیرد. بلکه جسارت آن را دارد که پرسشگری کند و پا را فراتر بگذارد. در لحظات پایانی، بهطور غیرمنتظره لحظهای را آشکار میکند که اگر پلک بزنید از دستش میدهید؛ لحظهای مرتبط با برچسبهای دلبخواهی «داستانی» و «غیرداستانی» که با آن، ماهیت عینیت در فیلم مستند را به چالش میکشد و میپرسد داوریهای ما چگونه شکل میگیرند.
همه اینها ممکن است زیاد به نظر برسد. و واقعاً سفر ذهنی عجیبی است، وقتی فیلم را در ذهن خود مرور میکنید یا با تماشاگر دیگری دربارهاش حرف میزنید. فیلدر در لحظات پایانی فیلم میگوید: «این موضوع بسیار پیچیده است». اما با وجود آنکه «میتوانید همه چیز را ببینید» به همان اندازه که میتواند محرک تفکر، گیجکننده و ذهندرگیرکننده باشد، در عین حال از ابتدا تا انتها تماشایی و ابزوردیستی جذاب است.
فرقی ندارد تا چه اندازه تصمیم بگیرید در این سوراخ خرگوش پایین بروید؛ شما میتوانید این فیلم را در کنار آثاری چون «کامرپرسن»، «گریزلی من»، «سیتیزنفور», «اَکت آو کیلینگ», «ایمپاستر» و «هیچ سرزمین دیگری» بهعنوان یکی از آثار تعریفکننده مستندسازی مدرن ثبت کنید. همچنین میتوانید امیدوار باشید که تاریخسازی در پیش است، وقتی نامزدهای آکادمی اعلام شوند... تاکنون هیچ مستندی برای جایزه بهترین فیلم در اسکار نامزد نشده است. شاید این وضعیت بتواند با یکی از عجیبترین و مسحورکنندهترین فیلمهای سال تغییر کند.