بیش از نیم قرن پس از آنکه یکی از مشهورترین و جنجالیترین پژوهشهای روانشناسی، در پی اتهامهای مربوط به آزار شرکتکنندگان و وارد آمدن فشار شدید روانی به آنها، زودتر از موعد متوقف شد، «آزمایش زندان استنفورد» این بار در قالب یک مجموعه واقعنمای شش قسمتی از نتفلیکس بازسازی شده است.
مجموعه «آزمایش جدید زندان استنفورد» ۳۰ داوطلب را در نقش نگهبان و زندانی در بخشی از یک زندان واقعی که از رده خارج شده است، قرار میدهد و وعده میدهد نسخهای امروزی از پژوهش مشهور فیلیپ زیمباردو، روانشناس آمریکایی، را که در سال ۱۹۷۱ انجام شد، بازسازی کند.
پخش این مجموعه، بحث درباره آزمایش اصلی را دوباره زنده کرده و همزمان پرسشهای تازهای درباره مرز میان علم و سرگرمی مطرح کرده است.
زیمباردو، که آن زمان استاد دانشگاه استنفورد در آمریکا بود، میخواست بررسی کند مردم چگونه به قدرت و محدودیت واکنش نشان میدهند.
او ۲۴ مرد جوان را جذب کرد و بهطور تصادفی آنها را در نقش زندانی یا نگهبان در زندانی ساختگی در زیرزمین دانشکده روانشناسی استنفورد قرار داد.
قرار بود آزمایش دو هفته ادامه پیدا کند، اما تنها پس از شش روز متوقف شد.
به گفته زیمباردو، برخی نگهبانان بهتدریج رفتارهایی اقتدارگرایانه و آزارگرانه پیدا کردند و چند زندانی دچار فشار شدید روانی شدند.
یافتههای این پژوهش برای سالها بهطور گسترده بهعنوان شواهدی مطرح میشد که نشان میدهد افراد عادی میتوانند در موقعیتهای قدرت و محیطهای سرکوبگر رفتاری بیرحمانه پیدا کنند.
گزیدهای از مهمترین خبرها، گزارشهای میدانی و گفتوگوهای اختصاصی را هر هفته در ایمیل خود دریافت کنید.
این پژوهش وارد کتابهای درسی روانشناسی شد و الهامبخش فیلمها و مستندهای متعددی بود اما منتقدان میگویند پژوهش ایرادهای جدی داشته و نباید بهعنوان شواهد قابل اعتماد تلقی شود.
برخی منتقدان میگویند شرکتکنندگان بهجای آنکه بهطور طبیعی رفتار کنند، رفتار خود را با آنچه گمان میکردند پژوهشگران از آنها انتظار دارند، هماهنگ کرده بودند؛ پدیدهای که در روانشناسی به تاثیر انتظارات آزمایش بر رفتار شرکتکنندگان معروف است.
همچنین درباره نقش دوگانه زیمباردو بهعنوان پژوهشگر اصلی و رئیس زندان ساختگی، و این که نگهبانان تا چه اندازه به رفتارهای خاص تشویق شده بودند، پرسشهایی مطرح شده است.
اما اسکات پلوس، از شاگردان سابق زیمباردو در استنفورد و استاد کنونی روانشناسی در دانشگاه وسلین، میگوید ادعاها درباره اینکه زیمباردو بهطور نادرست یا ناموجه بر رفتار شرکتکنندگان اثر گذاشته بود، «مدتها پیش بیاعتبار شدهاند».
با این حال، بسیاری از پژوهشگران با این برداشت مخالفاند.
حتی خود پلوس که تا زمان مرگ زیمباردو در سال ۲۰۲۴ دوست نزدیک او باقی ماند، میپذیرد که از نظر اخلاق پژوهشی، این مطالعه ایرادهای عمیقی داشت.
پلوس به بیبیسی میگوید: «آزمایش زندان استنفورد از نظر اخلاق پژوهشی امروز، دچار دو کاستی اساسی بود. نکاتی که خود پروفسور زیمباردو نیز بهطور علنی به آنها اذعان کرده است.»
به گفته او «زندانیان و نگهبانان ساختگی بهطور کامل از خطرهای مشارکت در پژوهش آگاه نشده بودند... و به آنها القا شده بود که نمیتوانند مطالعه را ترک کنند.»
دانشگاه استنفورد نیز پذیرفته است که چنین آزمایشی بر اساس استانداردهای پژوهشی امروز تائید نمیشد.
پژوهش «زندان بیبیسی» که در سال ۲۰۰۲ توسط دو روانشناس اجتماعی، الکس هسلم و استیون رایشر، انجام شد و در قالب یک مجموعه مستند نیز پخش شد، همانند آزمایش استنفورد به شرکتکنندگان نقشهای زندانی و نگهبان را واگذار کرد، اما به نتایجی متفاوت رسید.
در آن مطالعه، پژوهشگران دریافتند نگهبانان لزوما بهطور اجتنابناپذیر سرکوبگر و زندانیان مطیع نمیشوند بلکه هویت گروهی، رهبری و کنش جمعی رفتار افراد را شکل میدهند. آنها نتیجه گرفتند که استبداد پیامد خودکار قدرت نیست و فقط در شرایط اجتماعی خاص شکل میگیرد.
پلوس میگوید مقایسه میان دو مطالعه اغلب گمراهکننده است. او میگوید: «پژوهش "زندان بیبیسی" بهطور گسترده به اشتباه تلاشی برای تکرار آزمایش زندان استنفورد تلقی شد.»
برای مقابله با این برداشت نادرست، پژوهشگران هر دو پروژه در سال ۲۰۱۸ بیانیهای صادر کردند و در آن اظهار داشتند که مطالعه بیبیسی «تکرار مستقیم پژوهش پیشین نیست».
نوآ کوهن، مدرس مطالعات پلیس دردانشگاه سیدنی غربی، میگوید با این حال، هم مطالعه بیبیسی و هم مجموعه نتفلیکس ناگزیر تحت تاثیر میراث آزمایش اصلی هستند.
او میگوید: «صرف این واقعیت که این بازسازیها بر اساس چنین پژوهش مشهور و شناختهشدهای طراحی شدهاند، هر نسخه یا تغییر بعدی را با محدودیت روبهرو میکند.»
واگذاری قدرتی خودسرانه به شرکتکنندگان در محیط زندان نیز به احتمال زیاد «سرخوردگی و تنش» ایجاد میکند و رسیدن به یافتههای علمی معنادار را دشوار میسازد.
بررسیهای رسانهای نیز عموما نشان میدهد که «آزمایش جدید زندان استنفورد» بیش از آنکه یک پژوهش در حوزه علوم رفتاری باشد، به عنوان یک برنامه سرگرمکننده با مضامین اجتماعی موفق عمل کرده است.
روزنامه گاردین نوشته است این برنامه «وانمود میکند که یک پژوهش علمی است»، اما در واقع «نوعی تلویزیون واقعنمایی است که مخاطب را دستکم میگیرد». به نوشته گاردین، شرکتکنندگان نیز بهجای آنکه به شکلی طبیعی رفتار کنند، «برای دوربینها نقش بازی میکنند».
نیویورک تایمز نیز تماشای این مجموعه را به «گذراندن حکمی سنگین» تشبیه کرده است.
نیویورک تایمز نوشته است: «بیش از هر چیز، به تحمل کسالت محکوم میشوید؛ چون برنامهای را تماشا میکنید که نه آنقدر جنجالی است که انتظارش را داشته باشید و نه آنقدر آموزنده که سازندگانش امیدوارند.»
در قسمت نخست، مجموعه خود را نسخهای بهبودیافته از آزمایش ۱۹۷۱ معرفی میکند و وعده «بدون دخالت، بدون سوگیری، فقط مشاهده» میدهد.
اما پلوس میگوید در عمل میزان دخالت در این مجموعه بسیار بیشتر از آزمایش اصلی است، از مصاحبه با زندانیان و نگهبانان در حین فیلمبرداری گرفته تا حضور آشکار دوربینها و میکروفنها و «مداخلههای» از پیش طراحیشده برای ایجاد «ترس، تحقیر، خشم و رنجش».
در هر صورت، هر تلاش برای بازسازی آزمایش استنفورد با یک مشکل بنیادی روبهروست.
پلوس میگوید: «اگر این اصل اخلاقی را بپذیریم که افراد باید همیشه بتوانند آزادانه مشارکت خود را در یک پژوهش متوقف کنند، حتی اگر آن پژوهش از تلویزیون پخش شود، در آن صورت دیگر نمیتوان تجربه یک زندانی را که واقعا پشت میلههای زندان محبوس است، به شکلی واقعگرایانه بازسازی کرد.»
شرکتکنندگان در برنامه نتفلیکس میتوانستند هر زمان که میخواستند با گفتن رمز خروج از آزمایش خارج شوند؛ گزینهای که یکی از زندانیان آن را «راه فرار از زندان» توصیف کرده بود. اما در آزمایش سال ۱۹۷۱، به شرکتکنندگان این باور القا شده بود که امکان ترک آزمایش را ندارند.
پلوس میگوید: «همین تفاوت به این معناست که زندانیان در برنامه نتفلیکس، در هیچ معنای واقعی و قابلتوجهی زندانی نبودند.»
نوآ کوهن نیز میگوید نتفلیکس از پژوهش زیمباردو، فراتر از استفاده از نام «آزمایش زندان استنفورد» و چند دستورالعمل کلی، چیز زیادی را وام نگرفته است.
او میگوید: «این مجموعه از ابتدا با هدف جلب توجه و جذب مخاطب طراحی شده بود و نه برای انجام یک پژوهش علمی، بلکه برای سرگرمی.»
به گفته او، مراحل از پیش طراحیشده برنامه، تغییر مداوم موازنه قدرت و تمرکز آن بر «گفتوگوها و تنشهای میان گروهها»، همگی با هدف «تشدید تنش» شکل گرفتهاند، نه تولید یافتههای علمی معنادار.
به گفته نتفلیکس، شرکتکنندگان پیش از آغاز پروژه تحت ارزیابی روانشناختی قرار گرفتند و در طول فیلمبرداری نیز به روانشناس دسترسی داشتند.
جین لیپسیتز، تهیهکننده اجرایی، میگوید تیم او بیش از یک سال روی طراحی پروژه و ایجاد سازوکارهای حفاظتی کار کرده که در مطالعه اصلی وجود نداشتند.
او به نتفلیکس گفت: «وقتی برنامه برای نخستین بار اعلام شد، خشم زیادی ایجاد شد که چرا اصلا کسی باید دوباره آزمایش زندان استنفورد را انجام دهد و با توجه به آنچه در نسخه اصلی رخ داد، کاملا این واکنش را درک میکنم.»
او افزود: «اگر صرفا در حال بازسازی آزمایش اصلی بودیم، این کار غیرقابل دفاع بود.»
اما پلوس قانع نشده است. او میگوید: «در مجموع فکر میکنم مجموعه نتفلیکس بهعنوان تلویزیون واقعنما خوب عمل کرد اما وقتی نوبت به «تکرار آزمایش» رسید، همانطور که خود برنامه ادعا میکرد، شکستی تمامعیار بود.»