بررسی شاخصهای کلان اشتغال نشان میدهد ایران امروز در بحرانیترین وضعیت تاریخی قرار دارد و از نظر آماری در کنار کشورهایی مانند افغانستان، یمن و سوریه بدترین شرایط را در سطح جهان تجربه میکند. استانهای کهگیلویه و بویراحمد و ایلام با ۲۹ درصد و سیستان و بلوچستان با ۳۰ درصد، پایینترین نسبت اشتغال را در کل کشور دارند. بررسی شاخصهای کلان اشتغال نشان میدهد ایران امروز در بحرانیترین وضعیت تاریخی قرار دارد و از نظر آماری در کنار کشورهایی مانند افغانستان، یمن و سوریه بدترین شرایط را در سطح جهان تجربه میکند.
برای درک واقعی وضعیت بازار کار، شاخص «نرخ مشارکت اقتصادی» تصویر روشنتری از «نرخ بیکاری» به دست میدهد. نرخ مشارکت اقتصادی به زبان ساده نشان میدهد چند درصد از جمعیت در سن کار (افراد ۱۵ سال و بالاتر) از نظر اقتصادی فعال هستند؛ یعنی یا شغلی دارند و یا بهطور جدی به دنبال کار میگردند. مابقی این جمعیت، بهطور کامل از بازار کار خارجاند و «جمعیت غیرفعال» محسوب میشوند.
آخرین دادههای بانک جهانی که بر پایه برآوردهای سازمان بینالمللی کار (ILO) برای سال ۲۰۲۵ منتشر شده، نشان میدهد نرخ مشارکت اقتصادی در ایران حدود ۴۱ درصد است. این رقم در مقایسه با میانگین جهانی که حدود ۶۱ درصد برآورد میشود، فاصلهای عمیق دارد و ایران را در میان ده کشور قعر جدول جهان از نظر مشارکت نیروی کار قرار میدهد. به بیان دیگر، نزدیک به ۶۰ درصد از جمعیت در سن کار در ایران عملاً هیچ نقشی در بازار کار رسمی ندارند.
مقایسه ایران با کشورهای منطقه و همسایگان، ابعاد این عقبماندگی را آشکارتر میکند. در میان کشورهای همسایه ایران پس از افغانستان (۳۸ درصد) بدترین وضعیت را دارد. حتی کشورهایی مانند عراق و ترکمنستان (۴۲ درصد) بالاتر از ایران ایستادهاند و همسایگان دیگری چون پاکستان (۵۲ درصد)، ترکیه (۵۴ درصد)، ارمنستان (۵۹ درصد) و آذربایجان (۶۳ درصد) فاصله معناداری با ایران دارند.
اگر وضعیت ایران را با کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس بسنجیم؛ کشورهایی که در ادبیات رسمی و رسانهای داخل ایران معمولا با لحنی تحقیرآمیز از آنها یاد میشود. در سال ۲۰۲۵ نرخ مشارکت اقتصادی در قطر ۸۷ درصد، در کویت ۷۳ درصد، در بحرین ۷۰ درصد، در عمان ۶۸ درصد و در عربستان سعودی ۶۵ درصد ثبت شده است.
این مقایسه زمانی دردناکتر میشود که به ریشه اصلی پایین بودن نرخ مشارکت اقتصادی در ایران توجه کنیم: حضور بسیار ناچیز زنان در بازار اشتغال. در حالی که نرخ مشارکت مردان در ایران فاصله چندانی با الگوهای رایج ندارد، نرخ مشارکت اقتصادی زنان به پایینترین سطوح جهانی سقوط کرده است.
بر اساس دادههای بانک جهانی در سال ۲۰۲۵، نرخ مشارکت اقتصادی زنان در ایران تنها حدود ۱۴ درصد است. مرکز آمار ایران نیز نرخ مشارکت اقتصادی زنان در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۴ درصد گزارش کرده است. این در حالی است که میانگین جهانی مشارکت زنان حدود ۵۰ درصد است. این شاخص در قطر به ۶۲ درصد، در امارات ۵۳ درصد، در کویت ۴۷ درصد، در بحرین به ۴۲ درصد و در عربستان به ۳۴ درصد رسیده است. به عبارت دیگر، سیاستهای محدودکننده، موانع حقوقی و رکود مزمن اقتصادی باعث شده است بیش از ۸۵ درصد زنان در سن کار در ایران عملاً از چرخه تولید و اشتغال کنار گذاشته شوند و اقتصاد کشور از نیمی از ظرفیت انسانی و تحصیلکرده خود محروم بماند. در ردهبندی بانک جهانی ایران پس از کشورهای یمن، افغانستان، عراق و سوریه کمترین نرخ مشارکت اقتصادی زنان را دارد، در حالی که بیش از نیمی از جمعیت دانشجویان را زنان تشکیل میدهد.
بحران اشتغال در ایران اما در سراسر جغرافیای کشور به یک شکل توزیع نشده است. آمارهای سال ۱۴۰۴ مرکز آمار ایران از «نسبت اشتغال» (سهم شاغلان از کل جمعیت در سن کار) نشان میدهد که میان استانهای مختلف ایران شکاف بسیار عمیقی وجود دارد. در حالی که میانگین نسبت اشتغال در کل کشور نزدیک ۳۸ درصد است، این شاخص در استان زنجان به ۴۶ درصد، در اردبیل به ۴۳ درصد، در مازندران به ۴۲ درصد و در قزوین و یزد به ۴۱ درصد میرسد.
در سوی دیگر جدول اما تصویر بهشدت نگرانکننده است. استانهای کهگیلویه و بویراحمد و ایلام با ۲۹ درصد و سیستان و بلوچستان با ۳۰ درصد، پایینترین نسبت اشتغال را در کل کشور دارند. اختلاف میان بالاترین و پایینترین استان در این شاخص به بیش از ۱۷ واحد درصد میرسد؛ شکافی که نشان میدهد فرصت دسترسی به شغل در ایران تا چه اندازه تابع جغرافیا است. استانهای دیگری مانند فارس و خوزستان (۳۵ درصد) و کرمانشاه (۳۷ درصد) نیز همچنان پایینتر از میانگین کشوری قرار دارند.
ریشه این نابرابری مزمن را باید در ساختار دولتمحور اقتصاد ایران جستوجو کرد. در اقتصادی که بخش خصوصی توانمند و مستقل مجال رشد ندارد و بخش عمده اشتغال و سرمایهگذاری به تصمیمها و بودجههای دولتی وابسته است، نحوه توزیع منابع حکومتی مستقیماً سرنوشت بازار کار استانها را رقم میزند. سالهاست استانهای غربی و پیرامونی مانند ایلام، کرمانشاه، کهگیلویه و بویراحمد و سیستان و بلوچستان در قعر جدول شاخصهای اشتغال باقی ماندهاند و از سرمایهگذاریهای مولد و زیرساختی بیبهره ماندهاند.
تداوم این روند در عمل باعث «بازتولید بیعدالتی» میشود. هنگامی که سرمایهگذاری و فرصتهای شغلی بهطور نامتوازن توزیع میشود، استانهای محروم در چرخهای معیوب از بیکاری مزمن، ناامیدی از جستوجوی کار، کاهش درآمد خانوار و تعمیق فقر گرفتار میشوند؛ چرخهای که نهتنها شکاف میان مرکز و پیرامون را سالبهسال عمیقتر میکند، بلکه نشان میدهد بحران اشتغال در ایران بیش از آنکه یک مساله مقطعی باشد، محصول مستقیم اولویتهای غلط و ساختار ناکارآمد حکمرانی اقتصادی است.
در این بخش ایران وایر میتوانید با مسوولان تماس بگیرید و کارزار خود را برای مشکلات مختلف راهاندازی کنید
با ایرانوایر همکاری کنید ویدیوها و مطالب خود را برای ما بفرستید