یک مرکز پژوهشی در اردن برای هجدهمین سال متوالی فهرستی از «۵۰۰ مسلمان» تاثیرگذار در جهان را منتشر کرده است.
جنگ ایران و تنشهای منطقه، دو مقام پاکستانی را که سال گذشته در میان ۵۰ نفر نخست نبودند به صدر فهرست آورده و مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، نیز برای نخستین بار وارد این لیست شده است. یکی از غیرمنتظرهترین انتخابهای امسال هم مستر اکسپلوسیو، تولیدکننده انیمیشنهای طنز درباره جنگ ایران، است.
منظور از تاثیرگذاری در این فهرست صرفا نفوذ مذهبی نیست. یک رهبر سیاسی ممکن است به دلیل تصمیمهایش درباره جنگ یا صلح انتخاب شود و یک هنرمند به دلیل آثار یا فعالیتهای اجتماعیاش. به همین دلیل، در طول سالها نام مقامهای حکومتی در کنار منتقدان همان حکومتها قرار گرفته است.
تهیهکنندگان در تعریف معیار انتخاب افراد نوشتهاند: «نفوذ یعنی توانایی فرد برای ایجاد تغییری که تأثیری چشمگیر بر جهان اسلام یا مسلمانان بگذارد؛ خواه این توانایی از قدرت فرهنگی، فکری، مالی، سیاسی یا منابع دیگر ناشی شود». در این فهرست، ۵۰ چهره نخست رتبهبندی شدهاند و ۴۵۰ نفر دیگر در گروههای مختلف، بر اساس حوزه فعالیتشان، معرفی شدهاند.
ناشر این فهرست، مرکز مطالعات راهبردی اسلامی سلطنتی در امان است که از سال ۲۰۰۹ آن را منتشر میکند. این مرکز خود را نهادی پژوهشی و مستقل معرفی میکند، اما در اساسنامهاش از آن به عنوان بخشی «نیمهمستقل» از موسسه سلطنتی آلالبیت یاد شده است که ملک حسین بن طلال، پادشاه پیشین اردن، بنیانگذار آن بود. اساسنامه این مرکز ترویج اسلام سنتی و میانهرو و مطالعه تحولات جهان اسلام را از اهداف اصلی آن میداند.
انتشار فهرستهای سالانه از چهرههای تاثیرگذار در جهان پیشینهای طولانی دارد. مجله تایم هر سال «۱۰۰ چهره تاثیرگذار جهان» را معرفی میکند و در پایان سال میلادی نیز «شخص سال» را برمیگزیند؛ انتخابهایی که بازتاب گستردهای در رسانهها دارند. مرکز مطالعات راهبردی اسلامی هم تلاش میکند فهرستی مشابه را برای چهرههای «مسلمان» منتشر کند، هرچند معیارها و شیوه انتخاب افراد در این دو مجموعه و جایگاه رسانهای آنها متفاوت است.
ارزش یا اعتبار این فهرست را نمیتوان با دقت رتبهبندی آن سنجید، بلکه این مجموعه با گردآوردن چهرههای سیاسی، مذهبی، فرهنگی و اجتماعی، تصویری از کانونهای مختلف نفوذ در کشورهای مسلمان ارائه میدهد و شاید بیش از هر چیز جای خالی چنین فهرستهایی را در «جهان اسلام» پر میکند؛ هر چند منتخبان آن لزوما هویت خود را بر پایه مسلمان بودن تعریف نمیکنند.
جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، علاوه بر تغییر رهبری جمهوری اسلامی، بر روابط امنیتی کشورهای منطقه نیز تاثیر گذاشته است. یکی از پیامدهای این تحولات، امضای «پیمان دفاعی مکه» میان عربستان، ترکیه و پاکستان در اوت ۲۰۲۶ بود؛ توافقی که در کنار جنگ ایران به مهمترین عامل تغییر رتبههای امسال تبدیل شده است.
گزیدهای از مهمترین خبرها، گزارشهای میدانی و گفتوگوهای اختصاصی را هر هفته در ایمیل خود دریافت کنید.
برای نخستین بار، تهیهکنندگان گزارش، پنج رهبر از این سه کشور را به طور مشترک در صدر فهرست قرار دادهاند: ملک سلمان و محمد بن سلمان، پادشاه و ولیعهد عربستان؛ رجب طیب اردوغان، رئیسجمهوری ترکیه؛ و شهباز شریف و عاصم منیر، نخستوزیر و فرمانده ارشد نظامی پاکستان.
بر اساس پیمان مکه، حمله مسلحانه به هر یک از سه کشور، حمله به همه آنها تلقی میشود. مذاکرات درباره همکاری دفاعی پیش از جنگ ایران آغاز شده بود، اما حملات ایران به کشورهای خلیج فارس و نگرانی از گسترش درگیریها، روند دستیابی به توافق را شتاب بخشید.
تهیهکنندگان فهرست، ترکیب توان مالی عربستان، فناوری پیشرفته و ظرفیت صنعتی ترکیه و قدرت نظامی پاکستان را تحولی در مناسبات امنیتی منطقه توصیف کردهاند.
شهباز شریف و عاصم منیر که سال گذشته در میان ۵۰ نفر نخست نبودند، امسال به صدر فهرست رسیدهاند. نقش این دو در میانجیگری میان ایران و آمریکا و تلاش برای کاهش تنشهای منطقهای، جایگاه بینالمللی آنها را بیش از گذشته برجسته کرده است. تهیهکنندگان فهرست همچنین بر گسترش اختیارات سیاسی و نظامی منیر و نقش او در شکلگیری پیمان دفاعی مکه تأکید کردهاند..
در مقابل، تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر، از رتبه نخست سال گذشته به ششم رسیده است. محمد بن سلمان از چهاردهم و اردوغان از هفتم به صدر رفتهاند و محمد بن زاید، رئیس امارات، از نهم به دوازدهم منتقل شده است.
این بخش تنها به رهبران سیاسی اختصاص ندارد؛ احمد طیب، شیخ الازهر، در رتبه نهم، عبدالملک حوثی، رهبر حوثیهای یمن، در رتبه هفدهم، محمد صلاح، فوتبالیست مصری، در رتبه سیونهم و هبتالله آخوندزاده، رهبر طالبان، در رتبه چهلوسوم قرار دارند.
در میان ۵۰ چهره نخست فهرست امسال، تنها یک زن حضور دارد: سامیه سولوحو حسن، رئیسجمهوری تانزانیا، در رتبه سیوپنجم. سهم اندک زنان از این فهرست از همان نخستین نسخه محل انتقاد بود؛ از جمله روزنامه گاردین در سال ۲۰۰۹، از حضور کمرنگ زنان و اختصاص بخشی جداگانه به آنان انتقاد کرده بود.
مجتبی خامنهای در فهرست امسال، همان رتبهای را دارد که سال گذشته به پدرش تعلق داشت. علی خامنهای در نسخه ۲۰۲۶ چهارم بود و پس از کشته شدن او در حملات آمریکا و اسرائیل در آغاز جنگ، مجتبی خامنهای با رسیدن به رهبری جمهوری اسلامی، جای پدر را در رتبهبندی این فهرست نیز گرفته است.
در معرفی مجتبی خامنهای، نویسندگان به قدرت سیاسی و نظامی رهبر جمهوری اسلامی، فعالیت پیشین او در دفتر پدرش و ارتباطاتش با نهادهای نظامی و امنیتی اشاره کردهاند. او با علامت «تازهوارد» در فهرست آمده و علی خامنهای در بخش درگذشتگان معرفی شده است.
مجتبی خامنهای بالاتر از ملک عبدالله دوم، پادشاه اردن، امیر قطر و محمد بن زاید قرار گرفته است. آیتالله علی سیستانی، مرجع تقلید شیعه در نجف، مانند سال گذشته رتبه یازدهم را به خود اختصاص داده است.
شرح حال مجتبی خامنهای بر اختیارات حکومتی و نقش او در تصمیمهای سیاسی و نظامی متمرکز است، در حالی که معرفی آیتالله سیستانی عمدتا به مرجعیت مذهبی و نفوذ او در میان شیعیان میپردازد.
نام رهبر جدید جمهوری اسلامی در حالی به این فهرست راه یافته که با گذشت بیش از هشت ماه از انتخابش، هنوز در انظار عمومی ظاهر نشده و تصویر یا صدای تاییدشدهای از او منتشر نشده است. رسانههای حکومتی از دیدار مجتبی خامنهای با مقامهای ارشد و انتشار پیامهایی به نام او خبر دادهاند، اما همچنان درباره وضعیت جسمانی و چگونگی ایفای نقش او در اداره کشور ابهام وجود دارد.
مجتبی خامنهای تنها چهرهای است که در میان ۵۰ نفر نخست، ذیل نام ایران قرار گرفته است. حسین نصر، فیلسوف ایرانی-آمریکایی، نیز در رتبه سیوسوم جای گرفته، اما در این فهرست به عنوان چهرهای از آمریکا معرفی شده است.
نام دیگر چهرههای ایرانی، از جمله مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، نیز در میان ۴۵۰ چهرهای دیده میشود که بدون رتبهبندی و بر اساس حوزه فعالیتشان معرفی شدهاند.
در مجموع، سه نام از ایران در نسخه ۲۰۲۷ با عنوان «تازهوارد» مشخص شدهاند: مجتبی خامنهای، عباس عراقچی و «مستر اکسپلوسیو»، تولیدکننده ناشناس ویدیوهای طنز اینترنتی.
در شرح حال عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، بر سابقه حضور او در مذاکرات هستهای منتهی به برجام و فعالیتهای دیپلماتیکش در جریان جنگ و مذاکرات سال ۲۰۲۶ تاکید شده است.
در بخش اجتماعی، دو چهره ایرانی با مواضع سیاسی متفاوت حضور دارند: شیرین عبادی، برنده جایزه صلح نوبل و از مخالفان جمهوری اسلامی، و محمد مرندی، استاد دانشگاه تهران که در رسانههای بینالمللی از مواضع حکومت ایران دفاع میکند.
در بخش علم و فناوری، نام معصومه ابتکار، معاون پیشین رئیسجمهوری ایران، علی خادمحسینی، پژوهشگر مهندسی زیستی و محمدامین شکراللهی، ریاضیدان ایرانی، دیده میشود.
انوشه انصاری، کارآفرین ایرانی ساکن آمریکا و اولین زن گردشگر فضایی نیز در بخش کسبوکار جای گرفته و حمید دباشی، استاد مطالعات ایرانی و ادبیات تطبیقی، در بخش پژوهشگران و دانشگاهیان معرفی شده است.
در میان روحانیون ایرانی نیز نام عبدالله جوادی آملی، ناصر مکارم شیرازی، جعفر سبحانی، مصطفی محقق داماد، علیاکبر رشاد دیده میشود.
در بخش هنر و فرهنگ، نام چهار چهره شناختهشده ایرانی دیده میشود: ترانه علیدوستی، اصغر فرهادی، مجید مجیدی و شهرام ناظری.
گزارش در معرفی ترانه علیدوستی، در کنار کارنامه سینمایی او، به حمایتش از اعتراضات ایران، بازداشت و محدودیتهایی که پس از آن با آنها روبهرو شد اشاره میکند. اصغر فرهادی با دو جایزه اسکار و موفقیت بینالمللی فیلمهایش معرفی شده و در شرح حال مجیدی، از جمله به فیلم «بچههای آسمان» پرداخته شده است. درباره شهرام ناظری نیز بر چند دهه فعالیت او در موسیقی سنتی ایرانی و کردی و اجرای آثار عرفانی تاکید شده است.
اما تازهوارد این بخش چهرهای ناشناس است.
«مستر اکسپلوسیو» یک تولیدکننده ایرانی محتوای دیجیتال است که به نوشته گزارش، گروهی دانشجویی به نام «اکسپلوسیو مدیا» را هدایت میکند.
این گروه با استفاده از هوش مصنوعی و شخصیتهای لِگویی، ویدیوهای طنز سیاسی میسازد که جنگ آمریکا با ایران، سیاستهای دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو و موضوعاتی مانند پرونده جفری اپستین را دستمایه قرار میدهند.
به گفته تهیهکنندگان فهرست، ویدیوهای این گروه صدها میلیون بار در شبکههای اجتماعی دیده شدهاند، هرچند هویت واقعی فردی که پشت نام «مستر اکسپلوسیو» فعالیت میکند، همچنان مشخص نیست.
تهیهکنندگان فهرست امسال، علاوه بر معرفی ۵۰۰ چهره تاثیرگذار، یک زن و یک مرد را نیز به عنوان چهرههای سال برگزیدهاند؛ دو انتخاب که هر دو با جنگهای خاورمیانه ارتباط دارند.
عنوان «زن سال» به فاطمه زهرا شیخآبادی، از بازماندگان حمله به مدرسه شجره طیبه در میناب، تعلق گرفته است. بر اساس گزارش هیئت حقیقتیاب سازمان ملل با استناد به منابع مستقل، در این حمله که در نخستین روز جنگ رخ داد، ۱۵۷ نفر از جمله ۱۲۳ کودک کشته شدند.
روز ۱۸ ژوئن (۲۸ خرداد)، پیام ویدیویی فاطمه زهرا شیخآبادی در نشست شورای حقوق بشر سازمان ملل در ژنو پخش شد. او از کشته شدن دوستان و معلمانش گفت و از نمایندگان کشورها خواست صدای کودکان میناب را بشنوند.
تهیهکنندگان فهرست، انتخاب فاطمه زهرا شیخآبادی را ادای احترامی به دانشآموزان و معلمان کشتهشده مدرسه شجره طیبه نیز دانستهاند. آنها در شرح این حمله به تحقیقات اسکاینیوز و گروه پژوهشی «فورنزیک آرکیتکچر» استناد کردهاند که نشان میدهد ساختمان مدرسه بیش از یک دهه در نقشههای عمومی با کاربری آموزشی مشخص بوده است.
تهیهکنندگان فهرست به یافتههای هیئت مستقل حقیقتیاب سازمان ملل استناد کردهاند که گفته بود «دلایل معقولی» برای انتساب حمله به نیروهای آمریکایی وجود دارد و حمله به مدرسه میناب را مصداق «جنایت جنگی» ارزیابی کرده بود. گزارش مرکز پژوهشی اردن به موضع آمریکا نیز اشاره میکند که نتیجهگیری درباره وقوع تخلف را زودهنگام دانسته است.
عنوان مرد سال به حسام ابوصفيه، پزشک فلسطینی و مدیر پیشین بیمارستان کمال عدوان در شمال غزه، رسیده است. او که در فهرست اصلی نیز رتبه پنجاهم را دارد، از دسامبر ۲۰۲۴ در بازداشت اسرائیل بوده است.
گزارش به تلاشهای او برای ادامه فعالیت بیمارستان در جریان جنگ و کارزارهای بینالمللی برای آزادیاش پرداخته است. اسرائیل او را به ارتباط با حماس متهم کرده، اما شواهد این ادعا را به طور عمومی منتشر نکرده است. خانواده و همکارانش این اتهام را رد میکنند.
انتخاب این دو نفر، در کنار تغییرات گسترده رتبههای سیاسی، از میزان توجه تهیهکنندگان به جنگ و تنشهای منطقه در نسخه امسال حکایت دارد.
با این همه، رتبهها و انتخابهای این مجموعه حاصل ارزیابی یک نهاد پژوهشی است که جزئیات روش امتیازدهی خود را به طور کامل منتشر نکرده است. از این رو فهرست منتشرشده بیش از آنکه سنجشی قطعی از میزان نفوذ افراد باشد، بازتاب نگاه تهیهکنندگانش به چهرههای تاثیرگذار جهان اسلام در سالی پرتحول دانست.